تاریخ انتشار : ۱۳۹۷/۱۰/۱۹ | شناسه مطلب : ۱۸۰۸۲ | تعداد بازدید : ۵۳

ضرورت تحليل و بررسي اطلاعات خام نسخ خطي

در نشست معرفي و بررسي كتاب «درآمدي بر شناخت نسخه هاي نهج البلاغه» مطرح شد:

ضرورت تحليل و بررسي اطلاعات خام نسخ خطي

سیدمحمدحسین حکیم، فهرست‌نویس نسخه‌های خطی در نشست «درآمدی بر شناخت نسخه‌های نهج‌البلاغه»، اظهار کرد: در بررسی نسخ خطی، معمولا در مرحله فهرست‌بندی و تصحیح متوقف می‌شویم، اما مرحله دومی نیز برای این نسخه‌ها متصور است و آن هم تحلیل و بررسی اطلاعات داده های خامی است که به دست ما رسیده است.

به گزارش روابط عمومي موسسه خانه كتاب، كتاب «درآمدي بر شناخت نسخه هاي نهج البلاغه» سه شنبه (۱۸دي ماه) با حضور رسول جزيني، سيدمحمد حسين حكيم، محمد كاظم رحمتي و سعيد طاووسي در سراي اهل قلم معرفي  بررسي شد.

در ابتداي اين نشست محمدكاظم رحمتي عضو هيئت علمي بنياد دايرة‌المعارف اسلامي و مؤلف كتاب گفت: رد پا و حضور پر رنگ مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايي را در اين كتاب مي توانيم ببينيم. بي اغراق كتاب و نوشته من چيزي نيست جز يك نوع تنظيم مجدد مطالبي كه ايشان نوشته است. مقالاتي كه ايشان درباره نسخه هاي نهج البلاغه و شروح نهج البلاغه نوشته اند يكي از بهترين كارهايي است كه در اين حوزه انجام شده است و به ندرت مي توان مطالبي را به نوشته هاي ايشان اضافه كرد. اين كتاب ترتيب و دسته بندي مجددي از همين اطلاعات ايشان بود. سعي كردم در حد امكاناتي كه امروز در اختيار ما بود كمي دامنه كار را وسعت دهم.

وي ادامه داد: مرحوم شيخ عزيزالله عطاردي در حوزه چاپ و نشر شروح نهج البلاغه جزو اولين افرادي هستند كه در ايران پيش از انقلاب كار يافتن نسخه هاي نهج البلاغه را با ذوق و علاقه شخصي خود انجام داده و بدون دريافت حمايت مالي از كسي با تكيه بر كوشش شخصي خود فعاليت كرد. ايشان كتابخانه هاي مختلفي را در مناطق مختلف كشورهاي اسلامي بررسي و نسخه هاي نفيسي را در كتابخانه ها انتخاب كرد. اين كتاب بردوش اين دو بزرگوار سوار است و اگر لطف است از دقت هاي اين دو است و اگر كاستي هايي است  متوجه من مي شود.

رحمتي بيان كرد: در اين كتاب به دنبال ارائه دسته بندي هايي از نسخه هاي مادر نهج البلاغه بوديم. اگر هر محققي بخواهد به دنبال تصحيح جديدي از نهج البلاغه باشد تعدادي از نسخه ها را با ذوق، سليقه و مبناهاي خود انتخاب مي كند. ما مي خواستيم از بين قديمي ترين نسخه هاي نهج البلاغه و نسخه هاي مادري كه در جريان كتابت نهج البلاغه در اين هزار سال شكل گرفته و اساس كتابت نسخه هاي بعدي شدند،  نسخه هاي مادر را شناسايي كنيم. ما توانستيم مادر يكي از نسخه هاي مهم نهج البلاغه را كه از نيشابور به يمن رفته را شناسايي كنيم. البته اصل آن نسخه در اختيار ما نيست اما كهن ترين نسخه آن كه براي مرتضي ابن سرهنگ حسيني مرعشي رازي است را شناسايي كرديم.  

اين محقق ادامه داد: ابوالرضا راوندي نقش مهمي در روايت نسخه هاي نهج البلاغه داشته و ما نسخه هاي مادري را كه از ميراث ايشان به يادگار مانده را شناسايي كرديم كه در اين كتاب به صورت مفصل در مورد آن صحبت شده است.  امروزه امكاناتي درخصوص چاپ و نشر در اختيار ما قرار دارد كه ۲۰ يا  ۱۰ سال پيش نبود و آن امكان انتشار اين فايل ها به صورت لوح فشرده است. ما با توجه به محدوديت هايي كه داشتيم ۷۰ نسخه نهج البلاغه را همراه كتاب در لوح فشرده در اختيار محققان قرار داديم. از اين شيوه مي توان در حوزه هاي ديگر مثل گلستان و بوستان سعدي و ديگر متن هاي ديني استفاده كرد.

حكيم از ديگر سخنرانان اين نشست با بيان اينكه صحبت درباره نسخه هاي نهج البلاغه چند وجه دارد، گفت: اگر نهج البلاغه را يك كتاب ميراثي شيعه تلقي كنيم اين كتاب خصوصياتي دارد كه در كتاب هاي ديگر نيست. البته اين شيعي فرض كردن آن داستاني براي خودش دارد و آن هم يك خصوصياتي دارد كه نمي توان آن را شيعه كامل فرض كرد به اين معنا كه در طول تاريخ اگر به كتاب نهج البلاغه توجه مي شده هميشه به معناي اين نبوده كه شيعيان به اين كتاب توجه كرده باشند؛ شيعه اعم از زيدي، اثني عشري و اسماعيلي است. حتي اهل سنت به دلايلي همچون بلاغت و فصاحت اين كتاب به آن اهميت مي دادند.

وي ادامه داد: مي خواهم نهج البلاغه را در حوزه كتاب هاي شيعي بررسي كنم. از اين رو تعداد نسخه هاي غير شيعي نهج البلاغه به حدي نيست كه آمار ما را مخدوش كند يا حداقل وضعيت نسخه هاي خطي كتاب هاي ديگر شيعه طوري نيست كه حرف ها و نتايج ما را مخدوش يا خللي در آن ايجاد كند. اگر از هركسي سوال كنيم كه دو كتاب معروف شيعي را نام ببرد مي گويد نهج البلاغه و صحيفه سجاديه. در كتابخانه هاي ايران صحيفه سجاديه فقط بر اساس فهرستي كه تاكنون منتشر شده موجود است و تعدادي از نسخه ها هنوز فهرست نشده يا دركتابخانه هاي شخصي است يا اطلاعات آن در درسترس ما نيست. بيش از هزار و سيصد نسخه شناسايي كرديم كه از اين تعداد تنها سي نسخه مربوط به قبل از دوران صفويه است. اما در مورد نهج البلاغه اگر فقط نسخه هاي خطي ايران را در نظر بگيريم حدود۳۶۰ الي ۱۷۰نسخه خطي شناسايي شده كه حدود ۹۰ نسخه مربوط به قبل از صفويه است. تعدادي از نسخه هاي خطي قديمي در اين ليست قرار ندارد  كه در اثر جست و جوي بيشتر به نسخه هاي بيشتري مي رسيم.

اين پژوهشگر ادامه داد: اولين كاري كه ما در مقابل اين نسخه ها مي توانيم انجام دهيم اين است كه آنها را حفظ كنيم. آيت الله مرعشي و پسرشان عنايت ويژه اي بر روي گردآوري و خريد نسخه هاي خطي نهج البلاغه داشتند براي همين الان بزرگترين كتابخانه اي كه بيشترين تعداد نسخه هاي خطي قديمي نهج البلاغه را دارد كتابخانه مرعشي است. فهرستي از اين نسخه ها تهيه و معرفي شده است. معمولا در همه كتاب هاي و ميراثمان در همين مرحله مي مانيم. مرحله دوم كه معمولا براي ميراث شيعه اين كار را نكرديم، تحليل و بررسي اطلاعات و داده هاي خامي است كه از اطلاعات اين نسخه ها به دست آمده است و  بر اساس آنها مي توانيم تاريخي براي ميراث مكتوب خود فراهم كنيم. اين كتاب بخشي از اين كار را براي نسخه هاي خطي نهج البلاغه انجام داده است. مي توانيم تملك ها، مهاجرت ها، حاشيه ها، ابعاد و اشكال نسخه ها را بررسي كنيم. به طوري كه در داوري شتاب نكنيم و به صرف ديدن يك يا دو نسخه حكم صادر نكنيم بلكه بايد تعداد زيادي نسخه را ديد. در اين زمنيه حتي نسخه هاي خطي جديد هم براي ما مهم مي شوند چرا كه واجد مواردي هستند كه در نسخه هاي قديمي نبوده يا از بين رفته اند.

حكيم بيان كرد: اين كتاب فتح بابي است كه نگاه جديدي به نسخه ها داشته باشيم. اگر فقط بخواهيم از متن كتاب استفاده كنيم ممكن است خيلي از نسخه ها اطلاع جديد براي ما نداشته باشد و فقط ارزش مادي يا يك نسخه تزييني نفيس به حساب بيايند. اما اگر نگاه خود را عوض كنيم مي توانيم از لابه لاي اين ياداشت ها و اوراق اين نسخه ها تاريخ نوشته نشده خودمان را بنويسيم و به نتايج جديدي برسيم. تا وقتي همه نسخه هاي خطي فهرست و معرفي نشده نمي توانيم بگوييم كه چون در اين كتاب نيامده جزو نقص آن به حساب مي آيد.

طاووسي از ديگر سخنرانان اين نشست، گفت:  نويسنده در مقدمه و متن كتاب از همه كساني كه نسخه اي را در اختيارش قرار داده اند، تشكر كرده است. اين كتاب فقط در حوزه نسخه هاي نهج البلاغه مفيد نيست بلكه در مطالعه زيديه و چه ايران و چه يمن با ارزش است و در مورد تاريخ تشيع قرون ميانه در كاشان اطلاعات خوبي ارائه مي كند كه براي خواننده سودمند و قابل ردگيري است.

وي ادامه داد: در كتاب به هزار و چهارصدمين سال شهادت اميرالمومنين(ع) اشاره كرده كه كار خوبي است قبلا به اين هزاره ها حساس تر بوديم چرا كه هزار عدد خاصي است اما اكنون از اين هزاره ها رد مي شويم و اهميتي به آنها نمي دهيم. به نظرم خوب بود به هزارمين سال نگارش نهج البلاغه اشاره مي شد. ۷۰ نسخه نهج البلاغه تهيه و به صورت الكترونيكي منتشر شده كه از كيفيت خوبي برخوردار نيست و بهتر بود عنوان نسخه هاي موجود را مشخص مي كرد اما ملاك نبود بعضي از نسخه ها مشخص نيست.  فهرست منابع كتاب با ارزش است و منابع مهم در آن ديده شده اما كتاب بايد نمايه داشته باشد چرا كه به خواننده كمك مي كند. من به عنوان خواننده مي خواهم بدانم نهج البلاغه چند نسخه دارد؟ چند نسخه كهن دارد؟ چه تعدادي از اين نسخه ها در ايران است؟  چاپ هاي مختلف آن معرفي و اينكه چاپ ها بر اساس كدام نسخه است نيز معرفي شود. خوب است اين آمار در مقدمه اضافه شود.

وي پيشنهاد كرد: بهتر است در كتاب از گرافيك، نمودار و جدول استفاده مي شد  چرا كه گاهي خواننده در متن گم مي شود. در مقدمه اشاره شود كه چه سيري طي شده كه به سه نسخه مادر نهج البلاغه رسيده ايد. چه تعداد نسخه ديده شده تا به اين سه نسخه رسيده ايد. شايد نسخه مادر ديگري هم وجود داشته باشد. كتاب سودمند،  باارزش، دقيق و با پانويس هاي عالمانه است.

در ادامه اين نشست، جزيني گفت: زماني كه به عنوان كتابدار به دنبال جمع آوري نسخه هاي خطي نهج البلاغه بودم به ذهنم رسيد اين اطلاعات را در قالب لوح فشرده جمع آوري و عرضه كنيم. بنابراين از آقاي رحمتي خواستم كتابچه اي را تهيه و با اين اطلاعات منتشر شود تا خواننده استفاده بهتري از نسخه ها داشته باشد. اما آقاي رحمتي همت كردند كتابچه ۵۰ صفحه اي را به ۲۰۰ صفحه رساندند  و با همتي كه از ايشان مي شناسم در چاپ هاي بعدي به بيشتر از اين حجم هم مي رساند.

وي ادامه داد: نابساماني كه در لابه لاي كتاب احساس مي شود به اين دليل است كه نويسنده به مرور و به تدريج  اطلاعات را اضافه كرد و در چاپ هاي بعدي آن را اصلاح كرد. بنابراين بسياري از ايرادات به من برمي گردد و متوجه نويسنده نيست.


نظرات کاربران

    نظر خود را درباره این مطلب، با دیگر بازدید کنندگان سایت به اشتراک بگذارید !

نظر شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *